ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
ՎԱԶԳԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱՆՑԱԾ ՃԱՆԱՊԱՐՀ
ԳՐԱԴԱՐԱՆ
ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐ
ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
ԳՐԱՆՑՎԵԼ ԿԱՅՔԻ ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ
ԿԱՅՔԻ ՔԱՐՏԵԶ
ԿԱՊԸ ՄԵԶ ՀԵՏ
ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 2008

«ԼԱՒ ՕՐԵՐ ՊԻՏԻ ԳԱՆ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ: ՊԷՏՔ Է ԴԻՄԱՆԱԼ, ՊԱՅՔԱՐԻԼ ԵՒ ՀԱՄԱԽՄԲՈՒԻԼ». Յատուկ «Արարատ»ին «Արարատ»ին ըսաւ ՀՀ «Հանրային Խորհուրդ»ի նախագահ Վազգէն Մանուկեան05.10.2016  


Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 25-րդ տարեդարձին առթիւ «Արարատ»ի Երեւանի աշխատակից Սագօ Արեան հարցազրոյց մը ունեցած է ՀՀ նախկին Վարչա - պետ, ԱԺՄ կուսակցութեան նախ ագահ եւ ներկայիս «Հանրա - յին խորհուրդ»ի նախագահ Վազգէն Մանուկեանին հետ: Պրն. Մանուկեան Հայաստան կը նշէ անախութեան 25-րդ տարեդարձը: Ի՞նչ տուաւ այս 25 տարին Հայաստանին եւ հայ ժողովուրդին: Անկախութիւնը մեծ պարգեւ էր շնորհուած մեր ժողովուր - դին, որովհետեւ մենք հարիւրամեակներով երազած այդ անկախութեան մասին, անկախ պետութիւն ունենալու մասին: Աշխարհի մէջ մի քանի հազար ցեղ կայ որոնք կը ցանկան անկախութիւն ունենալ, անոնց մէջ կան նոյնիսկ կայացած պետութիւններ, օրինակ` Սկովտիան Քաթալոնիան, Քէպէքը, որ կը ձգտին անկախութեան: Աշխարհի մօտ 200 անկախացած պետութիւններ կան, որոնցմէ մէկը Հայաստանն է: Քանի որ մենք 25 տարի պահեցինք այդ անկախութիւնը եւ 1918- 1920 տարիներու անկախութիւնը վերացաւ, կը հասկնանք որ այս անկախութիւնը` կայուն արժէք է, նոյնիսկ եթէ մենք անկախութիւնը ճիշդ չենք օգտագործեր: Քաջ գիտենք նաեւ, որ յաջորդ սերունդը կրնայ շտկել մեր սխալները, եւ առաջ երթալ: Մենք ունեցանք անկախութիւն, եւ ապացուցուեցաւ որ այդ անկախութիւնը կայուն է, կրնանք պահել զայն: Մեր ազգային իղձերու իրականացման ճամμուն վրայ է կա - րեւորագոյն խնդիրը Ղարաμաղի հարցը յստակօրէն ներկա - յացնելն էր եւ երμ սկիզμ առաւ ղարաμաղեան պատերազմը մենք մեզմէ մի քանի անգամ հզօր հակառակորդին յաղթեցինք: Ու այս μոլորէն անդին անցնող 25 տարիներուն եղած ձեռքμե - րումները մնայուն արժէքներ են: Այլ խնդիր, թէ մեր պետու - թիւնը ինչ զարգացումներ կþունենայ, մեզի համար հիմնականը եղած յաղթանակը կարենալ մեր ձեռքը պահելն է, որովհետեւ այդ պատերազմը աւարտած չէ: Մենք կþերազէինք կառուցել ազատ հասարակութիւն մը, պետութիւն մը, ուր մարդիկ, ի տարμերութիւն Խորհրդային Միութեան ունենան խօսքի ազատութիւն, մարդիկ կարենան հանգիստ ներս եւ դուրս գալ, տնտեսութեան մէջ մասնաւոր սեփականութիւն ունենալ, եւայլն...: Այդ ամէնը կայ` խօսքի ազատութիւնը, մասնաւոր սեփականութիւնը, μայց կը կարծեմ որ շատ վատ ձեւով օգտագործուեցաւ այն հնարաւորութիւնը, որ այդ ասպարէզներուն մէջ կար: Խօսքի ազատութեան մասին μան չեմ կրնար ըսել, որովհե - տեւ μաւարարուած եմ խօսքի ազատութենէն, որ կայ Հայաս - տանի մէջ, μայց տնտեսութեան ասպարէզին մէջ շատ աւելի մեծ վերելք պէտք էր ունենայինք, եթէ ճիշդ ճանապարհով երթայինք, այսինքն սեփականաշնորհումը ըլլար ճիշդ, օրէնքը գործէր եւ հարստանային ոչ թէ իշխանութիւն ունեցողները, այլ հարստանային այն մարդիկ, որոնք շնորհ ունին եւ կարող են հարստանալ: Այն ծայրայեղ ազատականութիւնը, մէկ հակադ - րութենէն միւսին տարաւ, այդ մէկը μաւականին ճեղք յառա - ջացուց, նոյնիսկ եթէ ճիշդ ըլլար ամէն ինչ, միեւնոյնն է, հասա - րակութեան մէջ ճեղքեր կþառաջանան: Ընկերվարական մօտե - ցումները պէտք է ըլլային աւելի էական, որովհետեւ այն ժողո - վուրդները որոնց առջեւ ազգային խնդիրներ կան, անոնք պէտք է կարենան որպէս միասնականութիւն, իրարու նկատմամμ վստահութիւն ունենալ: Ե՛ւ շատ հարուստներու ե՛ւ շատ աղ - քատներու ճեղքը թոյլ չի տար, որ պետութեան քաղաքացիները կամ աշխարհի մէջ սփռուած հայութիւնը ինքզինք, որպէս մէկ միասնութիւն զգայ: Անկախութիւնը նպաստեց, որ Հայաստան-սփիւռք գործակ - ցութեամμ հիմնականին մէջ ` սփիւռքի մասնակցութեամμ , կրցանք շաունակել ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթա - ցը: Չնայած անոր, որ մինչ այդ սփիւռքը հսկայ աշխատանք կը տանէր, μայց եթէ Հայաստան անկախ չþըլլար այդ յաջողու - թիւն ները չէին արձանագուէր: Շատ կարեւոր էր մեզ համար այս հարիւրամեակին առթիւ Հռոմի Պապին ոչ միայն այցը, այլ նաեւ` այն որ 21-րդ դարուն, ան նշեց.- «Ստալին, ֆաշիզմ, ցեղասպանութիւն», այսպիսով հարցը տեղայնականէն μարձրացուց համաշխարհային հար - թութեան: Պաշտպանութեան նախարար եղած օրերուս, երμ մենք յառաջ կþերթայինք, արդէն զգալի էր, որ Ազրպէյճանի μանակի ողնաշարը կոտրուած է: Լ. Տէր Պետրոսեան նախագահ էր, երμ իրար հետ կը խօսէինք, առիթով մը ըսի.- «խնդիրներ չկան մենք պիտի յաղթենք, ես ալ պաշտօնէս կը հեռանամ, որովհե - տեւ իմ գործը չէ խաղաղութեան ժամանակ Պաշտպանութեան նախարար ըլլալ, μայց հիմա ռազմաճակատը ուրիշ տեղ կը փոխադրուի, այդ ռազմաճակատը տնտեսութիւնն է»: Տնտեսա - կան ընդհանուր քաղաքականութեան մէջ մենք մեծ խնդիր ունինք: Եղածը նահանջ չէ, սակայն դանդաղ քայլերով առաջ կþերթանք եւ աշխարհը շատ արագ քայլերով կը յառաջանայ, իսկ մենք լուրջ եւ նկատելի տեղքայլ կ՚ապրինք: Ինծի համար ամէնէն աւելի մտահոգեցնողը տեսլականի հարցն է: Այն տեսլականը, որ մեզ կը համախմμէր 80-ականնե - րուն, եւ հնարաւորութիւն տուաւ հերոսական պայքար մղել եւ հասնիլ որոշակի արդիւնքներու: Այդ տեսլականը ձեւով մը խամրած է այսօր, իսկ առանց տեսլականի` յառաջացումը շատ դժուար է: Կայ նաեւ պետութեան հանդէպ վստահութեան հարցը, որ կրնայ խանգարել մեր յառաջացումը եւ այս μոլորը հոգեμանական խնդիրներ են ու առանց այդ հարցերու լուծման ւ միւս հարցերը չեն լուծուիլ: 2-րդ հարցը տնտեսութիւնն է, ես կը կարծեմ, որ այս հարցը նոյնպէս կարելի է լուծել ամμողջ հայութեան ճիգերուն շնորհիւ: Ինչպէս հայութիւնը համախմμուած է ցեղասպանութեան ճա - նաչ ման գործին մէջ, նոյնը պէտք է ըլլայ յանուն Հայաստանի տնտեսութեան փրկութեան: Համայն աշխարհի հայութիւնը պիտի համախմμուի այդ խնդիրին շուրջ, պէտք է գիտակցի, որ համաշխարհային ազգ ենք եւ ո՛չ միայն աշխարհի մէջ սփռուած, այլ նաեւ` մեր ունեցած եւ ունենալիք համաշխարհային քաղա - քակրթութեան զարգացման մէջ երեւելի դերակատարութեամμ: Պէտք է նաեւ նկատի առնել աշխարհասփիւռ հայութեան μոլոր հնարաւորութիւնները ու անոնց ներուժով ստեղծուին հայկա - կան կառոյցներ: Համաշխարհայնութիւնը ոչ միայն աշխարհի մէջ սփռուած ըլլալն է, այլեւ արժէքն է, այն արժէքը, որ կը ներկայացնես քու մասիդ, այդ իսկ պատճառով պէտք է ստեղծել կառոյցներ: Պէյրութէն միշտ եղած են մարդիկ, որ փորձած են հայութիւնը համախմμել, μայց այս մէկը անհնար էր առանց պետութեան. իսկ պետութեան դերակատարութիւնը մեծ պիտի ըլլար, μայց ոչ թէ պետութիւնը պիտի վերահսկէ այդ ամէն ինչը, այլ ինչ որ հաւասար ցանց ըլլայ, որուն մէջ ըլլայ պետութիւնը եւ հաւա - սա րապէս հայութեան μոլոր թեւերը: Ի հարկէ շատ դժուար է այդպիսի կառոյց ստեղծելը: Ցեղասպաննութեան հարիւրամ - եակը նշելու համար, պետական յանձնաժողով ստեղծուած էր, որուն մէջ կային 2 վեհափառները` Ամենայն Հայոց եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, ազգային- ազանդական 3 կուսակցութիւնները, մեծահարուստներ, հայկական տարμեր համայնքներու ներկա - յացուցիչներ: Վերջին անգամ նախագահը հարցը μարձացուց, որ.- «անընդհատ կը խօսինք համաշխարհային կառոյցներ ստեղծելու մասին, աշխատանքային խումμ մը ստեղծենք,որ ծրագիրներ ներակայացնէ»: Այդ աշխատանքային խումμը ստեղծուեցաւ, ծրագիրներ ներակայացուած են, հանրային խորհուրդի անդամ ըլլալով մենք ալ ունինք մեր ծրագիրը եւ քննարկած ենք զայն: Այս 25 ամեակը լաւագոյն առիթ էր, μայց երեւի չենք հասցնէր: Ղարաμաղի դէպքերը շատ μաներ ետեւ ձգեցին, μայց միւս կողմէ գիտենք, որ յոμելանական օրը մէկ օր չþըլլար, այս ամμողջ տարուան ընթացքին, ցեղասպանութեան մշտական մարմինը պիտի հաւաքուի եւ առաջին քայլերը այդ ուղղութեամμ կը կատարուին, μայց դժուարութիւնները շատ մեծ են: Պետութեան մէջ շատ հեշտ է կազմակերպել մարմին մը, որովհետեւ կա՛մ քաղաքացիներ են, կա՛մ կուսակցութիւններ, սակայն սփիւռքի մէջ օրինակ Ֆրանսայի 300-էն 400 հազար հայ կայ, μայց ֆրանսական կեանքին մէջ 3-էն 4 հազար մարդ կը մասնակցի, միւս կողմէ այն մարդիկ պէտք է ինչ որ ձեւով մասնկացին համընդհանուր հայկական աշխատանքին: Օրինակ մը տալու համար նշեշ Ֆրանսայի ամենալաւ վի - րա μուժներէն համարուող Պեռնար Անդրէասեանի հետ զրոյցի մը ընթացքին եղած խօսակցութիւնը, ուր վերջինս յայտնեց , թէ ՆԱԹՕ- գլխաւոր հրամանատարը իր ընկերն էր, եթէ μան մը պէտք ըլլայ կրնայ իրմէ խնդրել, μայց «Ֆրանսայի հայերը կþուզէին, որ ամէն օր ժողովի երթամ, նստիմ կօշկակարներու հետ, այդ իմ գործը չէ, ոչ թէ կþարհամարհեմ կօշկակարները այլ կը նախընտրեմ, որ ըլլայ այնպիսի կառոյց մը, որ օգտա - գոր ծէ իմ ունեցած μոլոր հնարաւորութիւններս»: Այս 3-400000ի մէջ հզօր հայեր կան, որոնք շատ հնարաւորութիւններ ունին եւ կþուզեն մասնակցիլ ազգային գործին, ոչ թէ ժողովներու երթա - լով, դրօշներ μարձրացնելով, այլ իւրաքանչիւրը իրեն յարմար աշխատանքը կատարելով: Ատոր համար է կ՚ըսեմ, որ ճիշդ պիտի ըլլայ նոր եւ արդիական մօտեցումներով գործող մար - մին ներ ստեղծել: Համոզուած եմ, որ այս μոլորը կան ու մեր երկրի անկախու - թեան 25-ամեակը իրական պահ մըն է, որ արագ վազքով իրար հետ վիճելէ ետք, կþանգնինք մէյ մը, ետեւ նայինք ու տեսնենք ապագան, Հայաստանի անկախութեամμ սփիւռքի մէջ մեծ դատարկու - թիւն յառաջացաւ, որովհետեւ մեր մտապատկերով, մեզի հա - մար «երազ Հայաստան» ը ուրիշ μան էր, այսինքն մենք կþու - զէինք Հայաստան մը տեսնել առանց ոճիրի, առանց մար - դասպանութեան, առանց գողութեան, առանց կաշառակերու - թեան: Սփիւռքը այս 25 տարուան ընթացքին, μացի անկէ որ մասնակցեցաւ անկախութեան ամμողջ գործընթացին, հոգե - կան μեկում մը կ՚ապրի: Յստակ է նաեւ, որ որոշ կողմերու կող - մէ Հայաստանի մէջ եղած դէպքերը խոշորացոյցով կը դիտուին: Պարզ օրինակ մը տալով ըսեմ, որ օրինակ լրագրա կան շրջա - նակիս մէջ , եթէ պատահի, որ եգիպտահայ լրագրող մը այդ - քան ծանր մեղադրանքներ ուղղէ Ապտուլ Ֆաթթահ Սիսիին, վաղուց ասպարէզէն դուրս դրուած կþըլլայ, μայց կան մարդիկ, որ նստած են եւ Հայաստանի մէջ եղած ամէնէն մանր դէպքերը կþուզեն դիտել խոշորացոյցով: Ինչպէ՞ս կը մեկնաμանէք այս μոլորը: Առաջին հերթին ըսեմ, որ անկախութիւնը պահ մը մեծ ոգե - ւորութիւն յառաջացուց սփիւռքահայութեան մօտ, μայց հոգե - μանական խնդիր մը յառաջացաւ, երμ սփիւռքահայութիւնը ինքզինք պատասխանատու կը զգար հայ ժողովուրդի ապա - գային հանդէպ, ոչ միայն ցեղասպանութեան ճանաչմամμ այլ ընդհանուր առումներով: Հիմա սփիւռքը ակամայ այդ պատաս - խանատուութեան մէկ մասէն ազատեցաւ, որովհետեւ երμ ստեղծուեցաւ հայկական պետականութիւն, արդէն մարդոց մէջ, նոյնիսկ ոչ գիտակցաμար, իրենց պատասխանատուու - թեան զգացումը նուազեցաւ: Սփիւռքին հետ, առաջին յարաμերութիւններու ընդմէջէն, մենք հիասթափեցանք, որովհետեւ իրենք եկան հայրենասի րութեան անունով գործեր μանալու, իսկ մենք կը սպասէինք, որ սփիւռ - քահայը եկած է եւ իր ամμողջ ունեցուածքը պիտի տրա մադրէ յանուն հայրենիքի, μայց իրականութեան մէջ ան ալ արդար մօտեցումով մը եկած էր առեւտրական գործեր կատա րելու: Գալով պետութեան, մենք μազմաթիւ թերութիւններ ունինք, հոկտեմμեր 27, սպաննութիւններ, կաշառակերութիւններ, «Սասնայ ծռեր», հազար ու մէկ μան: Իր կարգին սփիւռքահա - յութիւնը կþուզէ դասագրքային երկիր տեսնել, իսկ Հայաստանի ժողովուրդը այս երկրին մէջ կþապրի, ասոնք տարμեր μաներ են, ժողովուրդն ալ դժգոհ է ասկէ, μայց այդ ժողովուրդը չþուզէր դասագիրքի մէջ ապրող հարութիւն դառնալ, այլ իրողապէս ապրիլ այս հողին վրայ: Լաւ կը յիշեմ, երμ տարիներ առաջ Լոս Անճելոսէն հայ մը եկած էր, Մանուէլ Սասունեան անոնով, ինձմէ իμր պաշտպա - նութեան նախարար խնդրեց Անիի աւերակները ամենամօտիկ կէտէն տեսնել, հազիւ տեսաւ Անին, ան հիասթափեցաւ եւ ըսաւ.- «Ինչո՞ւ ինծի ցոյց տուիր այս աւերակները: Ամμողջ կեանքիս պայծառ երազանք էր Անին տեսնել, μայց քանի մը գլորուած ու քանդուած քարեր տեսայ»: Երμ մենք երիտասարդ էինք, մեզի համար ազգային կուսակ - ցութիւնները իտէալ էին, μայց երμ այդ կուսակցութիւնները Հայաստան եկան մենք հիասթափեցանք: Առաջին պահին երμ որեւէ մէկուն, երեւոյթի, պետութեան, կամ կուսակցութեան կը վերաμերիս դասագրքային վիպասանութեամμ, յետոյ իրակա - նութեան մէջ կը տեսնես, հիասթափութիւն կապրիս, μայց խելացի մարդը այդ հիասթափութեան վրայէն կþանցնի եւ կը տեսնէ, որ այդ է կեանքը եւ կը շարունակէ այդ նոր իրավիճա - կին մէջ ապրիլ ու աշխատիլ: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին μաւականին համա - խմμուածութիւն եղաւ հայութեան մէջ, եւ կարեւորը այն էր, որ Հայաստանի իշխանութիւնները կամ ինքը` յանձնաժողովը թե - լադրող չէր` «դուք ձեր նախաձեռնութիւնները ներկայացուցէք, մենք կþօգնենք զանոնք իրագործելու», այսինքն սովետական թելադրանքի ձեւը չկար, ինչ որ սփիւռքահայ գործիչներու մօտ վստահութիւն առաջացուց եւ այն միտքին յանգեցան, որ ապա - գային այս կառավարութեան հետ կարելի է համագործակցիլ ազգային հարցերու շուրջ: Արդար ու արդիական ըլլալու համար, չէք կարծե՞ր, որ ժա - մանակն է, որ Հայաստանի յառաջիկայ կառավարութիւններուն մէջ սփիւռքահայ գործիչներ ներդրուին, թէկուզ ոչ կուսակցա - կան պատկանէլիութեամμ: Մենք արդէն սփիւռքահայ նախարարներ ունեցած ենք, որոշ շրջանի համար: Ես ուրիշ μան պիտի ըսեմ `կան երկիրներ ո - րոնք ունեցած են այս փորձը, օրնիակ` Իտալիա կամ Հունկա - րիա կը փորձեն իրենց «սփիւռքներ»էն գործիչներ ունենալ խորհրդարանին մէջ: Մենք այդ քննարկած ենք նախագահին հետ, սահմանադրական փոփոխութիւններու ժամանակ: Իմ առաջարկն է, որ սփիւռքահայ ներկայացուցիչներ ըլլան մեր ազգային ժողովի անդամ: Նախագահը համաձայն էր, μայց կը հարցնէր ընտրութեան կազմակերպման մասին, օրինակ` Ֆրանսայի այդ 300.000- էն 3 հոգի պիտի ընտրուին , ինչ որ կրնայ μաւական μարդ կացութիւն ստեղծել գաղութին մէջ: Եթէ հայկական համաշխարհային կառոյցներ ստեղծուին եւ այդ կառոյցները սկսին գործել ու տարածուիլ ամμողջ սփիւռքի մէջ, ապա յաջորդ սահամանադրական փոփոխութիւններուն այս կամ այն ձեւով կ՚որդեգրուի սթիւռքահայ գործիչներ Հայաս - տանի Ազգային Ժողովին մէջ ընդգրկելու գործընթաց մը: Հիմա աշխարհն ալ փոխուած է, եթէ 19-20 դարերուն պետու թիւնները կը մրցէին իրար հետ, հիմա պետութիւնները երμեմն իրենց անկախութեան մէկ մասնիկը կը զոհաμերեն եւ խումμերուվ կը մրցակցին, օրինակ` Եւրոմիութիւն, Եւրասիական միութիւն եւայլն...: Ամէն մէկուն անկախութեան աստիճանը կը նուազի, μայց հաւաքաμար կը գործեն: Անգլիա օրինակ, չþընդունեց այդ մէկը եւ դուրս եկաւ: Մրցակցութեան մէջ մտած են նաեւ պե - տութիւններու մէջ եղող ազգային ընկերութիւնները, որոնք շատ հարուստ են եւ կազմակերպուած: Շատ ժողովուրդներ` հրեաներ, հայեր, իտալացիներ, գերմանացիներ, աշխարհի մէջ սփռուած կառոյցներ կը ստեղծեն, որ մրցակցութիւնը վերածուի ` համաշխարհային մրցակցութիւն: Այդ տեսակէտի առաջատարներէն պէտք էր ըլլայինք մենք հայերս, որովհետեւ աշխարհի չորս կողմը աւելի շատ մարդ ունինք քան այստեղ Հայաստանի մէջ: Մեր ժողովուրդը մրցակ - ցութեան մէջ է միւս պետութիւններու հետ Հայաստանով, մեր ժողովուրդը մրցակցութեան մէջ է ուրիշ ժողովուրդներու հետ համաշխարհային կոռոյցներով եւ պետութեամμ, ինչ որ առան - ձին քննարկման թեմա է:
Հայաստանի անկախութեամμ սփիւռքի մէջ մեծ դատարկու - թիւն յառաջացաւ, որովհետեւ մեր մտապատկերով, մեզի հա - մար «երազ Հայաստան» ը ուրիշ μան էր, այսինքն մենք կþու - զէինք Հայաստան մը տեսնել առանց ոճիրի, առանց մար - դասպանութեան, առանց գողութեան, առանց կաշառակերու - թեան: Սփիւռքը այս 25 տարուան ընթացքին, μացի անկէ որ մասնակցեցաւ անկախութեան ամμողջ գործընթացին, հոգե - կան μեկում մը կ՚ապրի: Յստակ է նաեւ, որ որոշ կողմերու կող - մէ Հայաստանի մէջ եղած դէպքերը խոշորացոյցով կը դիտուին: Պարզ օրինակ մը տալով ըսեմ, որ օրինակ լրագրա կան շրջա - նակիս մէջ , եթէ պատահի, որ եգիպտահայ լրագրող մը այդ - քան ծանր մեղադրանքներ ուղղէ Ապտուլ Ֆաթթահ Սիսիին, վաղուց ասպարէզէն դուրս դրուած կþըլլայ, μայց կան մարդիկ, որ նստած են եւ Հայաստանի մէջ եղած ամէնէն մանր դէպքերը կþուզեն դիտել խոշորացոյցով: Ինչպէ՞ս կը մեկնաμանէք այս μոլորը: Առաջին հերթին ըսեմ, որ անկախութիւնը պահ մը մեծ ոգե - ւորութիւն յառաջացուց սփիւռքահայութեան մօտ, μայց հոգե - μանական խնդիր մը յառաջացաւ, երμ սփիւռքահայութիւնը ինքզինք պատասխանատու կը զգար հայ ժողովուրդի ապա - գային հանդէպ, ոչ միայն ցեղասպանութեան ճանաչմամμ այլ ընդհանուր առումներով: Հիմա սփիւռքը ակամայ այդ պատաս - խանատուութեան մէկ մասէն ազատեցաւ, որովհետեւ երμ ստեղծուեցաւ հայկական պետականութիւն, արդէն մարդոց մէջ, նոյնիսկ ոչ գիտակցաμար, իրենց պատասխանատուու - թեան զգացումը նուազեցաւ: Սփիւռքին հետ, առաջին յարաμերութիւններու ընդմէջէն, մենք հիասթափեցանք, որովհետեւ իրենք եկան հայրենասի րութեան անունով գործեր μանալու, իսկ մենք կը սպասէինք, որ սփիւռ - քահայը եկած է եւ իր ամμողջ ունեցուածքը պիտի տրա մադրէ յանուն հայրենիքի, μայց իրականութեան մէջ ան ալ արդար մօտեցումով մը եկած էր առեւտրական գործեր կատա րելու: Գալով պետութեան, մենք μազմաթիւ թերութիւններ ունինք, հոկտեմμեր 27, սպաննութիւններ, կաշառակերութիւններ, «Սասնայ ծռեր», հազար ու մէկ μան: Իր կարգին սփիւռքահա - յութիւնը կþուզէ դասագրքային երկիր տեսնել, իսկ Հայաստանի ժողովուրդը այս երկրին մէջ կþապրի, ասոնք տարμեր μաներ են, ժողովուրդն ալ դժգոհ է ասկէ, μայց այդ ժողովուրդը չþուզէր դասագիրքի մէջ ապրող հարութիւն դառնալ, այլ իրողապէս ապրիլ այս հողին վրայ: Լաւ կը յիշեմ, երμ տարիներ առաջ Լոս Անճելոսէն հայ մը եկած էր, Մանուէլ Սասունեան անոնով, ինձմէ իμր պաշտպա - նութեան նախարար խնդրեց Անիի աւերակները ամենամօտիկ կէտէն տեսնել, հազիւ տեսաւ Անին, ան հիասթափեցաւ եւ ըսաւ.- «Ինչո՞ւ ինծի ցոյց տուիր այս աւերակները: Ամμողջ կեանքիս պայծառ երազանք էր Անին տեսնել, μայց քանի մը գլորուած ու քանդուած քարեր տեսայ»: Երμ մենք երիտասարդ էինք, մեզի համար ազգային կուսակ - ցութիւնները իտէալ էին, μայց երμ այդ կուսակցութիւնները Հայաստան եկան մենք հիասթափեցանք: Առաջին պահին երμ որեւէ մէկուն, երեւոյթի, պետութեան, կամ կուսակցութեան կը վերաμերիս դասագրքային վիպասանութեամμ, յետոյ իրակա - նութեան մէջ կը տեսնես, հիասթափութիւն կապրիս, μայց խելացի մարդը այդ հիասթափութեան վրայէն կþանցնի եւ կը տեսնէ, որ այդ է կեանքը եւ կը շարունակէ այդ նոր իրավիճա - կին մէջ ապրիլ ու աշխատիլ: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին μաւականին համա - խմμուածութիւն եղաւ հայութեան մէջ, եւ կարեւորը այն էր, որ Հայաստանի իշխանութիւնները կամ ինքը` յանձնաժողովը թե - լադրող չէր` «դուք ձեր նախաձեռնութիւնները ներկայացուցէք, մենք կþօգնենք զանոնք իրագործելու», այսինքն սովետական թելադրանքի ձեւը չկար, ինչ որ սփիւռքահայ գործիչներու մօտ վստահութիւն առաջացուց եւ այն միտքին յանգեցան, որ ապա - գային այս կառավարութեան հետ կարելի է համագործակցիլ ազգային հարցերու շուրջ: Արդար ու արդիական ըլլալու համար, չէք կարծե՞ր, որ ժա - մանակն է, որ Հայաստանի յառաջիկայ կառավարութիւններուն մէջ սփիւռքահայ գործիչներ ներդրուին, թէկուզ ոչ կուսակցա - կան պատկանէլիութեամμ: Մենք արդէն սփիւռքահայ նախարարներ ունեցած ենք, որոշ շրջանի համար: Ես ուրիշ μան պիտի ըսեմ `կան երկիրներ ո - րոնք ունեցած են այս փորձը, օրնիակ` Իտալիա կամ Հունկա - րիա կը փորձեն իրենց «սփիւռքներ»էն գործիչներ ունենալ խորհրդարանին մէջ: Մենք այդ քննարկած ենք նախագահին հետ, սահմանադրական փոփոխութիւններու ժամանակ: Իմ առաջարկն է, որ սփիւռքահայ ներկայացուցիչներ ըլլան մեր ազգային ժողովի անդամ: Նախագահը համաձայն էր, μայց կը հարցնէր ընտրութեան կազմակերպման մասին, օրինակ` Ֆրանսայի այդ 300.000- էն 3 հոգի պիտի ընտրուին , ինչ որ կրնայ μաւական μարդ կացութիւն ստեղծել գաղութին մէջ: Եթէ հայկական համաշխարհային կառոյցներ ստեղծուին եւ այդ կառոյցները սկսին գործել ու տարածուիլ ամμողջ սփիւռքի մէջ, ապա յաջորդ սահամանադրական փոփոխութիւններուն այս կամ այն ձեւով կ՚որդեգրուի սթիւռքահայ գործիչներ Հայաս - տանի Ազգային Ժողովին մէջ ընդգրկելու գործընթաց մը: Հիմա աշխարհն ալ փոխուած է, եթէ 19-20 դարերուն պետու թիւնները կը մրցէին իրար հետ, հիմա պետութիւնները երμեմն իրենց անկախութեան մէկ մասնիկը կը զոհաμերեն եւ խումμերուվ կը մրցակցին, օրինակ` Եւրոմիութիւն, Եւրասիական միութիւն եւայլն...: Ամէն մէկուն անկախութեան աստիճանը կը նուազի, μայց հաւաքաμար կը գործեն: Անգլիա օրինակ, չþընդունեց այդ մէկը եւ դուրս եկաւ: Մրցակցութեան մէջ մտած են նաեւ պե - տութիւններու մէջ եղող ազգային ընկերութիւնները, որոնք շատ հարուստ են եւ կազմակերպուած: Շատ ժողովուրդներ` հրեաներ, հայեր, իտալացիներ, գերմանացիներ, աշխարհի մէջ սփռուած կառոյցներ կը ստեղծեն, որ մրցակցութիւնը վերածուի ` համաշխարհային մրցակցութիւն: Այդ տեսակէտի առաջատարներէն պէտք էր ըլլայինք մենք հայերս, որովհետեւ աշխարհի չորս կողմը աւելի շատ մարդ ունինք քան այստեղ Հայաստանի մէջ: Մեր ժողովուրդը մրցակ - ցութեան մէջ է միւս պետութիւններու հետ Հայաստանով, մեր ժողովուրդը մրցակցութեան մէջ է ուրիշ ժողովուրդներու հետ համաշխարհային կոռոյցներով եւ պետութեամμ, ինչ որ առան - ձին քննարկման թեմա է: Ապրիլեան քառօրեայ պատերազմը ահազանգ մըն էր ամ - μողջ հայութեան համար, դուք գիտէք Կովկասը եւ ամμողջ տեղաշարժերը, որ կը կատարուին միջին արեւելքի մէջ: Շատ մը արաμ լրագրողներ ու վերլուծաμաններ կþըսեն Սուրիոյ պատերազմի Ղարաμաղ տեղափոխութեան խնդիրը չկայ այս պահուն, ինչպէ՞ս կը մեկնաμանէք այս μոլորը, արդեօ՞ք դեռ վտանգի տակ է Ղարաμաղի անկախութիւնը: Ի հարկէ հնարաւորութիւն կայ, այն ինչ պատահեցաւ քա - ռօրեայ պատերազմին տեսնել, որպէս շարունակութիւն ամ - μողջ տարածաշրջանին մէջ ընթացող քաղաքական, տնտեսա - կան եւ ռազմական մօտեցումներուն եւ որովհետեւ շատ դժուար է ապացուցել կամ հասկնալ այս μոլորը ապա մէկդի թողունք արցախեան հիմնահարցի ենթադրութիւններով մօտե նալու եղանակները եւ իլլանք իրապաշտ: Փաստը այն է, որ Ազրպէյ - ճան մեծ յարձակում սկսաւ, նպատակը աւելի մեծ էր եւ ոսոխը հերթական անգամ ետ մղուեացաւ ու անոր ծրագիրը տապա - լեցաւ: Իսկապէս մեզի համար ալ դրութիւնը μաւական μարդ ու վտնագաւոր էր եւ ցոյց տուաւ մեր թոյլ կողմերը: Այդ ամμողջ չարիքներուն եւ ողμերգութեան հետ միասին, 92 երիտասարդ կորսնցուցինք, սթափեցնող զանգ էր, եւ անկէ վերջ փոփոխու - թիւններ կը կատարուին թէ՛ μանակին եւ թէ՛ Ղարաμաղի մէջ: Ինչքան շատ դաս հաւաքէ իշխանութիւնը այդ դէպքերէն, այն - քան աւելի ամուր կþըլլանք ապագային: Ղարաμաղի Պաշտպա - նութեան նախարարին եւ μարձրաստիճան զինուորական նե - րուն հետ անընդհատ կապի մէջ եմ, եւ կը տեսնեմ, որ այդ դէպ - քերը արագ փոփոխութիւններ կատարելու մղեցին, սակայն իմ կարծիքով անոնք μաւարար չեն, μայց վստահ եմ, որ սրμագ - րումները եւ դարմանումները պիտի շարունակուին: Յառաջիկայ 10 տարիներուն համար , ի՞նչ են Հայաստանի գլխաւոր ընելիքները: Բնականաμար վերականգնել ժողովուրդի, ամμողջ հայու - թեան հաւատքը երկրի ապագայի նկատմամμ, վստահութիւն իշխանութիւններուն եւ պետութեան նկատմամμ, ինչպէս նաեւ տնտեսութեան մէջ հսկայական թռիչք ունենալ, որովհետեւ աշխրահէն μաւական ետ մնալով այսօր պարտաւոր ենք արագ քայլեր կատարել եւ նոր ընթացք տալ մեր աշխատանքներուն: Ես անձնապէս նորանշանակ վարչապետ` Կարէն Կարա - պետեանին ըսած եմ, որ պէտք է ստեղծէ այնպիսի համահունչ աշխատակազմ, որպէսզի կարողանայ այս կառավարութեան առաջ դրուած μոլոր կենսական եւ առաջնահերթ հարցերը համախմμուած ձեւով լուծումներու առաջնորդնել: Եթէ վարչա - պետը յաջողի համախումμ կազմ մը առաջացնել, ապա վստահ եմ, որ ան կը յաջողի իր առաքելութեան մէջ: Վերջին խօսք մը սփիւռքի եւ յատկապէս պէյրութահա յու - թեան եւ յատկապէս «Արարատ»ի ընթերցողներուն։ Պէյրութը մեզի համար միշտ ալ եղած է այն վայրը, որ ունեցած է ոգեշնչող ուժ մը: Տակաւին իմ յիշողութեան մէջ թարմ էր, երμ Երջանկայի - շատակ Վազգէն Ա. Վեհափառ Հայրապետը տարμեր շրջա - նակներու մէջ եղող խմμակ մը իր մօտ հրաւիրեց յանձնա - րարութիւններ տուաւ ամէն գնով քաղաքացիական պատե - րազմի ամէնէն թէժ փուլին մէջ եղող պէյրութահայութեանը: Մեզի համար Պէյրութը ուրիշ արժէք ունի եւ այդ գաղութը սովորական սփիւռք մը չէ: Շատ կը ցաւիմ, որ այն դերա - կատարութիւնը, որ հայկական Պէյրութը ունէրտարածաշրջա - նին մէջ սկսած է նուազիլ: Ու տակաւին իմ մտքին մէջ թարմ է յիշեմ պէյրութահայ գործիչներէն մէկուն կոչը, որուն անունը ցաւօք չեմ յիշէր որ կը թելադրէր Պէյրութէն չհեռանալ ու կ՚ըսէր ` «Բոլորը կþուզեն մարդավայել ապրիլ, μայց կը մոռնան, որ մարդավայել μառին մէջ մարտ μառը կայ»: Կը ցանկամ Պէյրութի մեր հայրենակիցներուն, որ պահպանեն, իրենց ներքին ուժը եւ հաւատան այդ ուժին: Ի վերջոյ լաւ օրեր պիտի գան հայութեան համար: Պէտք է դիմանալ, պայքարիլ եւ համախմμուիլ: Հարցազրոյցը ` Սագօ Արեանի
        
Home page Web mail Map
EnglishRussian


1996


www.ajk.am

  www.armenia.li
www.armenia.li
467686
464047